Strona główna Zdrowie Wszechstronny przewodnik po chorobach przenoszonych przez kleszcze w Polsce

Zdrowie

Wszechstronny przewodnik po chorobach przenoszonych przez kleszcze w Polsce

27 czerwca, 2026

SPIS TREŚCI

Zarys głównych punktów

przegląd najważniejszych chorób przenoszonych przez kleszcze w Polsce: borelioza, kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) oraz rzadziej występujące anaplazmoza i babeszjoza,
skala problemu i najnowsze liczby epidemiologiczne z NFZ i PZH: rosnąca zapadalność i konkretne wielkości przypadków,
regiony o najwyższym ryzyku i zakres odsetków zakażonych kleszczy,
typowe objawy, możliwe powikłania oraz zasady diagnostyki i leczenia,
profilaktyka indywidualna i populacyjna: szczepienia przeciw KZM, odzież, repelenty, działania w ogrodzie,
postępowanie po ukąszeniu: jak prawidłowo usunąć kleszcza, monitoring, wskazania do konsultacji medycznej i rozpoznawanie koinfekcji.

Epidemiologia i aktualne liczby w Polsce

Najczęstszą chorobą odkleszczową w Polsce jest borelioza z Lyme; drugą co do częstości jest kleszczowe zapalenie mózgu (KZM). W ostatnich latach obserwujemy wyraźny wzrost zgłaszanych przypadków, co ma znaczenie zarówno kliniczne, jak i społeczne. W 2024 r. system ochrony zdrowia zarejestrował ponad 98 000 osób z chorobami przenoszonymi przez kleszcze, z czego 62 000 przypadków dotyczyło boreliozy (dane NFZ). Do 15 lipca 2025 r. odnotowano już 16 320 przypadków boreliozy w samym pierwszym półroczu, co sugeruje kontynuację wysokiej zapadalności.

Historyczne dane PZH pokazują dynamikę wzrostu: w 2012 r. zarejestrowano 8 794 zachorowania na boreliozę (zapadalność 22,8/100 000), a w 2013 r. liczba wzrosła do 12 763 (33,12/100 000). W przypadku KZM obserwujemy podobny trend wzrostowy: w 2019 r. zdiagnozowano 265 przypadków, a w 2023 r. już 659 przypadków. Do 15 lipca 2025 r. zgłoszono 287 przypadków KZM, więcej niż w analogicznym okresie roku poprzedniego (210).

W skali europejskiej liczba zachorowań na boreliozę ocenia się na około 85 000 przypadków rocznie, co podkreśla, że problem ma wymiar międzynarodowy i jest powiązany z warunkami środowiskowymi oraz stylem rekreacji populacji.

Udział zakażonych kleszczy w populacjach lokalnych jest zmienny i może wynosić średnio 10–15%, natomiast w najbardziej obciążonych rejonach odsetek ten może sięgać 50–70%. To znaczy, że lokalna ekspozycja w niektórych lasach i rejonach rekreacyjnych znacząco zwiększa ryzyko zakażenia.

Główne choroby przenoszone przez kleszcze

Borelioza z Lyme

Borelioza jest najczęstszą chorobą odkleszczową w Polsce i Europie, wywołaną przez krętki Borrelia burgdorferi sensu lato przenoszone przez Ixodes ricinus. Typowy wczesny objaw to rumień wędrujący – czerwona, rozszerzająca się plama w miejscu wkłucia. Wczesne rozpoznanie i leczenie antybiotykami (najczęściej doksycyklina lub amoksycylina) znacznie zmniejsza ryzyko powikłań. Nieleczona borelioza może doprowadzić do zapalenia stawów, zaburzeń neurologicznych (np. porażenie nerwu twarzowego) oraz zaburzeń przewodzenia serca.

Diagnostyka opiera się na obrazie klinicznym i testach serologicznych: ELISA z potwierdzeniem Western blot w przypadkach nietypowych. Należy pamiętać, że odpowiedź serologiczna może pojawić się z opóźnieniem, dlatego przy typowym rumieniu decyzja terapeutyczna powinna być kliniczna, nie wyłącznie oparta na wynikach laboratoryjnych.

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM)

KZM jest chorobą wirusową powodowaną przez wirusa z rodziny Flaviviridae. Charakterystyczny jest przebieg często dwufazowy: pierwsza faza przypomina grypę, a po krótkiej poprawie może nastąpić druga faza z objawami ośrodkowego układu nerwowego – zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych lub mózgu. Leczenie jest objawowe; nie ma rutynowo stosowanego leku przeciwwirusowego, dlatego kluczowa jest profilaktyka.

Szczepionka przeciw KZM wykazuje skuteczność na poziomie około 99% i jest rekomendowana osobom planującym dłuższy pobyt lub częste przebywanie w regionach endemicznych. Szczepienie powinno być rozważone szczególnie w województwach o wysokiej zapadalności, np. podlaskim i warmińsko‑mazurskim.

Inne zakażenia przenoszone przez kleszcze

W Polsce, oprócz boreliozy i KZM, diagnostykę należy rozszerzyć o rzadziej występujące zakażenia, które mogą powodować cięższy przebieg lub maskować klasyczne objawy:

anaplazmoza – zakażenie bakteryjne (Anaplasma phagocytophilum) objawiające się gorączką, bólami mięśni i leukopenią,
babeszjoza – infekcja pierwotniakowa (Babesia spp.) z objawami gorączki i hemolizy; zwiększone ryzyko ciężkiego przebiegu u osób starszych i immunosupresyjnych,
inne — bartonellozy, niektóre riketsjozy, tularemia i gorączka Q, które choć rzadkie, są istotne diagnostycznie przy niespecyficznym obrazie klinicznym.

Kleszcze mogą przenosić jednocześnie kilka patogenów, a koinfekcje (np. Borrelia + Babesia) często komplikują rozpoznanie i leczenie.

Regiony wysokiego ryzyka

Najwyższe zapadalności na boreliozę i KZM obserwowane są w województwach z dużymi kompleksami leśnymi i siecią jezior. Historyczne dane PZH pokazują szczególnie wysokie wskaźniki w województwach podlaskim i warmińsko‑mazurskim. W 2012 r. w podlaskim odnotowano zapadalność na boreliozę na poziomie 81,4/100 000 mieszkańców, a warmińsko‑mazurskie osiągnęło 47,9/100 000. W tych regionach odsetek zakażonych kleszczy w badaniach terenowych bywał znacznie wyższy od średniej krajowej i sięgał wartości 50–70%.

Z punktu widzenia planowania wypoczynku i profilaktyki warto sprawdzić lokalne raporty o zapadalności i rekomendacje służb sanitarnych przed wyjazdem w rejony leśne i jeziorne.

Objawy alarmowe i kiedy skontaktować się z lekarzem

Do lekarza należy zgłosić się pilnie w następujących sytuacjach:

jeśli w miejscu ukąszenia pojawi się rumień wędrujący lub zmiana skórna powiększająca się wokół miejsca wkłucia,
jeśli po ekspozycji wystąpi gorączka, nasilający się ból głowy lub sztywność karku,
jeśli pojawią się objawy neurologiczne: zaburzenia świadomości, osłabienie mięśni, porażenia nerwów, napady drgawkowe.

Rumień wędrujący jest wskazaniem do natychmiastowego leczenia przeciwbakteryjnego bez oczekiwania na wyniki serologiczne. W sytuacji objawów neurologicznych konieczna jest pilna ocena szpitalna, badania obrazowe i rozważenie badania płynu mózgowo‑rdzeniowego.

Profilaktyka indywidualna — działania praktyczne

Profesjonalna profilaktyka łączy szczepienia, odpowiedni ubiór, środki odstraszające i zachowania minimalizujące kontakt z kleszczami. Oto najskuteczniejsze zasady, które warto stosować systematycznie:

rozważyć szczepienie przeciw KZM przed dłuższą ekspozycją w regionach o wysokiej zapadalności,
noszenie długich spodni i rękawów, jasnych ubrań oraz wsunięcie nogawek w skarpety,
stosowanie repelentów na odsłonięte części ciała (preparaty zawierające DEET lub ikarydynę) oraz impregnacja odzieży permetryną zgodnie z zaleceniami producenta,
unikanie przechodzenia przez wysoką trawę i zarośla; wybieranie utwardzonych ścieżek podczas spacerów i wycieczek.

Po powrocie z terenów potencjalnie zainfekowanych zalecany jest prysznic w ciągu 2 godzin oraz dokładne obejrzenie całego ciała, ze szczególnym uwzględnieniem zgięć, pach, pachwin i skóry głowy u dzieci.

Prawidłowe usuwanie kleszcza i monitoring po ukąszeniu

Usuwanie kleszcza należy wykonać możliwie szybko i prawidłowo, aby zminimalizować ryzyko transmisji patogenów. Postępowanie krok po kroku:

użyć cienkiej pęsety i chwycić kleszcza jak najbliżej skóry,
wyciągnąć kleszcza pionowym, równomiernym ruchem bez kręcenia i miażdżenia,
po usunięciu miejsce zdezynfekować; nie stosować olejów, alkoholu ani przypalania, bo to może zwiększyć ryzyko wydalenia patogenów przez kleszcza.

Zabezpieczony kleszcz można umieścić w szczelnym pojemniku i zachować, jeśli wymagane będzie jego badanie. Obserwacja miejsca wkłucia powinna trwać minimum 6 tygodni; w przypadku pojawienia się rumienia, gorączki lub innych nasilających się objawów należy skonsultować się z lekarzem.

Diagnostyka, koinfekcje i wskazówki dla praktyków

Diagnostyka boreliozy opiera się na obrazie klinicznym i testach serologicznych. Testy ELISA z potwierdzeniem Western blot są standardem, ale warto pamiętać o opóźnieniu w serokonwersji. W przypadkach podejrzenia anaplazmozy lub babeszjozy należy wykonać badania molekularne (PCR) lub rozmaz krwi w zależności od obrazu klinicznego.

Koinfekcje są istotnym wyzwaniem klinicznym: kleszcz może przenieść jednocześnie Borrelia, Babesia i Anaplasma, a współistnienie tych zakażeń komplikuje diagnostykę i wydłuża czas leczenia. Przy nietypowym lub ciężkim przebiegu infekcji odkleszczowej lekarze powinni rozważyć badania na koinfekcje oraz skonsultować się z laboratorium referencyjnym, które wykonuje PCR i testy confirmatoryjne.

Praktyczne wskazówki dla lekarzy:
– przy rumieniu wędrującym rozpoznać boreliozę klinicznie i rozpocząć terapię antybiotykową bez oczekiwania na serologię,
– przy objawach neurologicznych po ekspozycji wykonać badania obrazowe i rozważyć nakłucie lędźwiowe oraz diagnostykę KZM w regionach endemicznych,
– testować na koinfekcje przy nietypowym, ciężkim lub opornym przebiegu oraz informować pacjenta o konieczności długookresowego monitorowania objawów.

Profilaktyka środowiskowa i ogrodowa

Działania na poziomie posesji i terenów rekreacyjnych znacząco obniżają ryzyko kontaktu z kleszczami. Regularne koszenie trawników, usuwanie liści i utrzymywanie pasów bezroślinnych wzdłuż ścieżek zmniejszają siedliska kleszczy. Ograniczanie populacji małych ssaków, które są rezerwuarami patogenów (np. myszy), oraz tworzenie barier z żwiru między obszarami leśnymi a miejscami aktywności rekreacyjnej to proste, skuteczne rozwiązania.

Materiały edukacyjne i narzędzia przydatne dla czytelnika

Do użytku praktycznego warto korzystać z map ryzyka i lokalnych raportów PZH przed planowaniem wyjazdów, a także z prostych infografik pokazujących jak usunąć kleszcza i jak monitorować objawy po ukąszeniu. Lista kontrolna po ekspozycji (prysznic, oględziny, zapis daty ukąszenia, obserwacja przez 6 tygodni) pomaga w systematycznym postępowaniu i szybkim rozpoznaniu ewentualnych objawów.

Podsumowując – rosnąca zapadalność boreliozy i KZM, zmienność regionalna ryzyka oraz możliwość koinfekcji wymagają od społeczeństwa i medyków połączenia świadomości, profilaktyki i szybkiego działania klinicznego.